TURKISH JOURNAL OF ONCOLOGY 2009 , Vol 24 , Num 4
Determination of mechanisms of multiple drug resistance in MCF-7 cell line developed against paclitaxel and vincristine by microarray analysis
Meltem DEMİREL KARS,1 Özlem DARCANSOY İŞERİ,2 Fikret ARPACI,3 Ufuk GÜNDÜZ1
1Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Biyolojik Bilimler Bölümü, Ankara
2Başkent Üniversitesi, Transplantasyon ve Gen Bilimleri Enstitüsü, Ankara
3Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Onkoloji Anabilim Dalı, Ankara

Summary

AMAÇ
Sonradan kazanılan veya tedavi öncesi varolan çoklu ilaç dirençliliği (ÇİD) kemoterapide başarıyı engelleyen nedenlerden biridir. Bu çalışmada, paklitaksel ve vinkristin'e karşı gelişen ÇİD mekanizmaları MCF-7 hücre hattında araştırıldı.

GEREÇ VE YÖNTEM
MCF-7 hücreleri önce kademeli olarak paklitaksel ve vinkristin doz artışlarına maruz bırakıldı. Hücrelerin direnç seviyeleri XTT testi ile belirlendi. Tüm dirençli ve duyarlı hücrelerde genlerin düzeyleri mikrodizin yöntemiyle belirlendi.

BULGULAR
MCF-7/400nMPak ve MCF-7/120nMVink hücre hatlarının orjinal hücrelere göre 150 ve 30 kat daha dirençli oldukları bulundu. MDR1 genin ifadesindeki artışın dirençlilik mekanizmaları arasında önemli olduğu bulundu. Hücrelerde toksik maddelerin metabolize edilmesiyle ilgili genlerin ifade düzeylerinde artışlar gözlenirken, apoptozla ilgili bazı genlerin ifadelerinde azalmalar olduğu görüldü. Metastaz genlerinde, bazı onkojenlerde, hücre döngüsünü düzenleyen ve tübülin metabolizmasıyla ilgili genin ifade düzeylerinde değişimler saptandı.

SONUÇ
ÇİD'de MDR1 genindeki değişikliğin MCF-7'de paklitaksel ve vinkristin dirençliliğinde temel mekanizma olduğu görülmüştür.

Introduction

Kemoterapi, meme kanseri tedavisinde uygulanan en yaygın ve etkili yöntemdir. Ancak, kemoterapi süresince, hastaların tedaviye cevap vermemesi veya tedavi sonrası kanserin tekrarlaması sıklıkla görülen bir durumdur.[1] Kanser tedavisinde başarıya ulaşmak için genellikle birden fazla antikanser ilacı uygulanmaktadır. Ancak, sonradan kazanılan ya da tedavi öncesi kişide varolan ilaç dirençliliği, kanser kemoterapisinde başarıya ulaşmayı büyük ölçüde engellemektedir. Bu duruma “çoklu ilaç dirençliliği” (ÇİD, multiple drug resistance; MDR) denilmektedir.[2] Kemoterapiye karşı geliştirilen dirençlilik pekçok antikanser ilacın hastalar üzerinde beklenen etkisini gösterememesine ve hastalığın ilerlemesine neden olmaktadır. Artırılan ilaç dozları ise hastalarda görülen yan etkilerin artmasına neden olmaktadır. Ayrıca, dirençlilik nedeniyle zaman ve ilaç kaybı olmakta, hastaların tedavisi zorlaşmaktadır.

Bu çalışmada amaç, paklitaksel ve vinkristin'e karşı gelişen ÇİD mekanizmalarının meme kanserine model hücre hattında (MCF-7'de) belirlenmesidir. MCF-7 hücre hattında ilaç dirençliliği fenotipine neden olan moleküler mekanizmaların incelenmesi, hastalığı moleküler düzeyde anlamayı ve hücrelerin kemoterapötiklere olan direncini önleyebilmek için yöntem geliştirilmesini sağlayacaktır.

Bitki alkoloidlerinden taksoid grubu ilaçlardan olan paklitaksel mitoz bölünme sırasında mikrotübüllerin β-tübülin alt grubuna bağlanarak, mikrotübüllerin tübülinlere dönüşmesini ve mitoz bölünme sırasında oluşan iğ ipliklerinin yıkımını engeller ve hücre bölünmesini durdurur.[3] Memelilerde altı β-tübülin izotipi bulunmaktadır ve izotiplerin ekspresyonları dokulara özgündür. Vinka alkoloidler, Cezayir menekşesinden (Catharanthus roseus) elde edilmektedir. Vinkristin uygulanan hücreler, zayıf olan mitotik iğ ipilikleri yüzünden normal mitoza devam edemezler ve hasar gören bu hücreler ölürler.[4]

Hücrelerdeki, zararlı ve toksik maddeleri uzaklaştıran biyokimyasal sistemlerin olduğu bilinmektedir. İlaç tedavileri sırasında bu sistemlerin güçlendiği ve kemoterapötik ilaçların etkili bir şekilde hücre dışına atıldığı görülmüştür. Çoklu ilaç dirençliliğine neden olan mekanizmalardan bazıları, ABC taşıyıcı gen ailesi proteinlerinin ekspresyonlarındaki artış, hücreleri programlanmış ölüme (apoptoz) götüren yolaklardan bazılarının bloke olması ve ilaç hedef moleküllerindeki değişimlerdir.[5-8]

Moleküler düzeyde yapılacak çalışmalar, kanser tedavi stratejilerinin belirlenmesinde önemlidir. Çoklu ilaç dirençliliğine sebep olan genlerin etkisinin tanımlanması sonucunda kemoterapi için kullanılan ilaç stratejilerine kişiye özel olarak şekillendirilebilir.

Methods

Dirençli Hücre Hatlarının Geliştirilmesi, Kültür Ortamı
Meme kanserine model hücre hatlarından biri olan MCF-7 hücreleri, 69 yaşında beyaz ırk bir bayan hastanın meme epitel dokusundan elde edilmiştir. Tek katmanlı büyüyen yapışkan hücre hattıdır. Hücrelerde %10'luk (v/v) fötal dana serumu (Fetal bovine serum, FBS, Biochrom AG, Berlin) 2 mM L-glutamin, içeren RPMI 1640 (Biochrom AG, Berlin) kullanılır; mikrobiyal enfeksiyonu önlemek için de vasata gentamisin (1 mg/mL, Biological Industries, Israel) eklenerek, 37°C'de, %5'lik CO2'de Heracell inkübatörde üretilmiştir.[9] Yapışkan hücreler, hücre kültür kabının %70'ini kapladığında tripsin-EDTA ile pasajlanmıştır. Hücreler kademeli olarak paklitaksel (0.1 nM- 400 nM) ve vinkristin (2 nM- 120 nM) doz artışlarıyla muamele edilerek dirençli hale getirilmiştir. Elde edilen hücreler MCF-7/400nMPak ve MCF-7/120nMVink olarak adlandırılmıştır.

Sitotoksisite Analizi (XTT)
XTT yönteminde[10] 96 kuyulu plaklarda, her kuyuya 5000 hücre ekildi. Bir gece inkübasyondan sonra, hücrelerin üzerine artan dozlarda antikanser ilaç eklenmiştir. 72 saat inkübasyonun ardından her kuyuya XTT (Sodium 3,3'-{1-[(phenyl amino) carbonyl]-3,4 tetrazolium}-Bis(4-methoxy-6- nitro) benzene sulfonic acid hydrate; Biological Industries, Israel) solüsyonu eklenmiştir (50 μl/ kuyu). 2-3 saat inkübasyondan sonra, ELISA okuyucuda (Spectromax 340 96-well plate reader, Molecular Devices, Sunnyvale, CA, USA) 500 nm arasında optik yoğunluklar belirlenerek her ilaç için IC50 hesaplanmıştır. Duyarlı ve dirençli hücrelerin IC50 değerleri kullanılarak hücrelerin dirençlilik indisleri R= IC50 dirençli hat/ IC50 duyarlı hat denklemi ile belirlenmiştir.

RNA İzolasyonu ve Komplement RNA Sentezi
Duyarlı ve dirençli hücre hatlarından TRI Reagent (Sigma, St. Louis, MO, USA) kullanılarak RNA izolasyonu yapılmıştır. RNA kalitesi OD260nm /OD280nm: 1.8-2.0 oranında ve konsantrasyonu en az 2.5 μg/ μL dir.[11] Her hücre hattından iki RNA örneği alınmıştır. Mikrodizin analizi her hat için iki defa yapılmıştır. RNA örneklerinden komplement DNA One-Cycle Target Labelling Assay (Affymetrix, Santa Clara, CA, USA) ile elde edilmiştir. IVT işaretleme yöntemi ile biyotinli cRNA Affymetrix GeneChip kit kullanılarak elde edilmiş ve cRNA örnekleri Mg+2 ile muamele edilerek kırılmış ve hibridizasyon işlemi için hazırlanmıştır.

Hibridizasyon ve Örneklerin Taranması
Biyotin ile işaretlemiş ve kırılmış olan komplement RNA örnekleri kontrol cRNA'lar ile birlikte 49/64 format tip Affymetrix GeneChip® (Human Genome U133 Plus 2.0 Array) çiplerine yüklenmiştir. Hibridizasyon işlemi Affymetrix GeneChip ® Hybridization Oven 640 hibridizasyon fırınında 45ºC'de, 60 rpm'de 17 saat yapılmıştır. Yıkama ve tarama Affymetrix GeneChip® Fuidics Station 450 ve Affymetrix GeneChip® Scanner 3000 yıkama-tarama istasyonunda yapılmıştır.

Data Analizi ve Gen Listelerinin Belirlenmesi
İlk analiz Affymetrix GeneChip Operating Software (GCOS) program kullanılarak yapılmıştır. Kalite kontrol için poliA kontrol sinyalleri ve çip arka plan sinyalleri temel olarak değerlendirilmiştir. GeneSpring GX 7.3.1 programı (Agilent Technologies, Inc., Santa Clara, CA, USA) kullanılarak ileri data analizi ve değerlendirmesi yapılmıştır. Data Robust Multichip Average (RMA) normalizasyon algoritmaları ile normalleştirilmiştir. İstatistiksel olarak anlamlı replica data bağımsız t-test (α=0.05) ile seçilmiştir. Dirençli ve duyarlı hücre hatları arasında anlamlı olarak ifade düzeyi değişmiş olan genlerle standart korelasyon kullanılarak gen ağaçları oluşturulmuştur (Şekil 1). Genler volcano plot ile (Şekil 2) filtrelenmiştir. İfade düzeyi iki kat ve daha fazla artan ve azalan genler filtrelenip listelenmiştir. Paklitaksel ve vinkristin dirençliliği gelişiminde etkili olan genler ve dirençlilik gelişirken ifade düzeyleri değişen genler belirlenmiştir.

Sekil 1: MCF-7/120nMVink ve MCF-7/S karşılaştıran gen ağacı.

Sekil 2: MCF-7/120nMVink hücre hattında duyarlı hücreye göre ifadesi iki kat ve daha fazla artan ve azalan genlerin Volcano plot ile filtrelenmesi.

Results

Sitotoksisite Analizi (XTT)
XTT sitotoksisite sonuçlarına göre (Tablo 1) MCF-7/400nMPak ve MCF-7/120nMVink hücre hatları uygulanan seçici ajanlara 150 ve 30 kat dirençlilik geliştirmişlerdir. Gelişen dirençlilikte hangi genlerin ifade düzeylerinin değişimlerinin etkili olduğu mikrodizin analizleri sonucunda belirlenmiştir.

Tablo 1: Antikanser ajanların duyarlı ve dirençli MCF-7 hücre hatlarına antiproliferatif etkisi ve dirençlilik indisleri

Hibridizasyon ve Örneklerin Taranması
Hibridizasyon, yıkama ve tarama işlemlerinden sonra tüm örnekler kalite kontrollerinden geçmiş ve Şekil 3'deki görüntü elde edilmiştir.

Sekil 3: Yıkama ve tarama işlemini sonucunda elde edilen çip görüntüsü.

Mikrodizin Analizi
Mikrodizin analizi duyarlı ve dirençli MCF-7 hücre hatlarında paklitaksel ve vinkristin dirençliliğinin mekanizmalarının detaylı olarak belirlenmesini sağlamıştır. Pek çok biyolojik yolaklar ile ilaç dirençliliği ilişkileri değerlendirilmiştir. Mirodizin analiz sonuçları seçilen bazı gen ve proteinler için GT-PZR, Western Blot ve İmmün Sitokimya teknikleri ile de doğrulanmıştır. MCF-7 hücre hattında paklitaksel ve vinkristin dirençliliği gelişimiyle önemli bağlantısı olan genler ilişkilendirilerek paklitaksel ve vinkristin dirençliliğine neden olan ve dirençlilik gelişirken ortaya çıkan mekanizmalar şematize edilmiştir (Şekil 4, 5).

Sekil 4: MCF-7 hücrelerinde paklitaksel dirençliliğinde önemli mekanizmalar.

Sekil 5: MCF-7 hücrelerinde vinkristin dirençliliğinde önemli mekanizmalar.

Discussion

Mikrodizin analiz sonuçlarına göre, MDR1 geni aşırı ifadesinin MCF-7/400nMPak and MCF- 7/120nMVink hücrlerindeki dirençliliğin en önemli nedeni olabileceği tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra ilaçları detoksifiye eden gluthahion-Stransferaz (GST) enzimini kodlayan gen (GSTP1) ifade düzeyindeki artışında hüre hatlarında önemli bir dirençlilik mekanizması olduğu ve MRP1 proteini yardımıyla ilaç pomplanmasına katkıda bulunduğu düşünülmektedir. Bu bulgular literatürdeki bilgilerle paraleldir.[12]

Beta-tübülin izotiplerinin ifade düzeylerindeki değişimler de adı geçen ilaçlara gelişen dirençlilik için önemli görülmektedir. Tau tübülin kinaz enzimini kodlayan TTBK gen ifadesindeki atış da meme kanserinde paklitaksel direçliliği için önemli bir mekanizma olabilir. Rouzier ve grubu mikrotübül ile ilgili protein tau meme kanserinde paklitaksel dirençliliği ile ilgisinin olduğunu göstermiştir.[13] Mikrotübül ile ilgili genlerin ifade düzeyleri iki hücre hattında da çoğunlukla artş göstermiştir. Mikrotübül dinamiğindeki değişimler antikanser ilaçların mikrotübüllere olan bağlanma özelliklerinde etkili olarak ilaç dirençliliği gelişimine neden olmuş olabilir.

Apoptotik yolaklarda bulunan, büyüme faktörlerini ve reseptörlerini kodlayan, tümör mikro çevresinde rol alan ve hücre döngüsünde etkili olan bazı genlerin ifade düzeylerindeki değişimler dirençli hücre hatlarında artan bölünme özelliğine katkıda bulunduğu düşünülmektedir. Bu bulgular daha önce yapılan çalışmalarla benzemektedir.[14-20]

Çalışmadan elde edilen bulguların değerlendirilmesi ile klinikte sıkça kullanılan ilaçların direnç geliştirme özelliklerinin klinisyenler tarafından önceden bilinmesine yardımcı olacaktır. Bu araştırmalar, bireysel ilaç tedavi stratejilerinin ve yeni terapi yöntemleri geliştirilmesini sağlayacaktır. Kişiye özel ilaç tedavileri ve ilaç dirençliliğinin geri dönüştürülmesi kanser tedavisinin klinik başarısını artıracaktır.

Teşekkür
Bu çalışma TÜBİTAK tarafından SBAG 106S019 kodlu proje ile desteklenmiştir.

References

1) Krishan A, Fitz CM, Andritsch I. Drug retention, efflux, and resistance in tumor cells. Cytometry 1997;29(4):279-85.

2) Ueda K, Cardarelli C, Gottesman MM, Pastan I. Expression of a full-length cDNA for the human “MDR1” gene confers resistance to colchicine, doxorubicin, and vinblastine. Proc Natl Acad Sci U S A 1987;84(9):3004-8.

3) Fitzpatrick FA, Wheeler R. The immunopharmacology of paclitaxel (Taxol), docetaxel (Taxotere), and related agents. Int Immunopharmacol 2003;3(13-14):1699-714.

4) Drukman S, Kavallaris M. Microtubule alterations and resistance to tubulin-binding agents (review). Int J Oncol 2002;21(3):621-8.

5) Liu Y, Peng H, Zhang JT. Expression profiling of ABC transporters in a drug-resistant breast cancer cell line using AmpArray. Mol Pharmacol 2005;68(2):430-8.

6) Reed JC. Bcl-2: prevention of apoptosis as a mechanism of drug resistance. Hematol Oncol Clin North Am 1995;9(2):451-73.

7) Kavallaris M, Tait AS, Walsh BJ, He L, Horwitz SB, Norris MD, et al. Multiple microtubule alterations are associated with Vinca alkaloid resistance in human leukemia cells. Cancer Res 2001;61(15):5803-9.

8) Huzil JT, Luduena RF, Tuszynski J. Comparative modelling of human ß tubulin isotypes and implications for drug binding. Nanotechnology 2006;17:90-100.

9) Kars MD, Iseri OD, Gündüz U, Ural AU, Arpaci F, Molnár J. Development of rational in vitro models for drug resistance in breast cancer and modulation of MDR by selected compounds. Anticancer Res 2006;26(6B):4559-68.

10) İşeri ÖD, Kars MD, Eroğlu S, Gündüz U, Drug Resistant MCF-7 Cell Lines Also Developed Cross-resistance to Structurally Unrelated Anticancer Agents. Int J Hematol Oncol 2009;19(1):1-8.

11) Işeri OD, Kars MD, Arpaci F, Gündüz U. Gene expression analysis of drug-resistant MCF-7 cells: implications for relation to extracellular matrix proteins. Cancer Chemother Pharmacol 2009 Jun 19. DOI 10.1007/ s00280-009-1048-z.

12) Lage H. Drug resistance in breast cancer. Cancer Therapy 2003;1:81-91.

13) Rouzier R, Rajan R, Wagner P, Hess KR, Gold DL, Stec J, et al. Microtubule-associated protein tau: a marker of paclitaxel sensitivity in breast cancer. Proc Natl Acad Sci U S A 2005;102(23):8315-20.

14) Lee JH, Rho SB, Chun T. Programmed cell death 6 (PDCD6) protein interacts with death-associated protein kinase 1 (DAPk1): additive effect on apoptosis via caspase-3 dependent pathway. Biotechnol Lett 2005;27(14):1011-5.

15) Baron BW, Anastasi J, Thirman MJ, Furukawa Y, Fears S, Kim DC, et al. The human programmed cell death-2 (PDCD2) gene is a target of BCL6 repression: implications for a role of BCL6 in the down-regulation of apoptosis. Proc Natl Acad Sci U S A 2002;99(5):2860-5.

16) Shih SC, Claffey KP. Role of AP-1 and HIF-1 transcription factors in TGF-beta activation of VEGF expression. Growth Factors 2001;19(1):19-34.

17) Sabbah M, Emami S, Redeuilh G, Julien S, Prévost G, Zimber A, et al. Molecular signature and therapeutic perspective of the epithelial-to-mesenchymal transitions in epithelial cancers. Drug Resist Updat 2008;11(4-5):123-51.

18) Akira S, Taga T, Kishimoto T. Interleukin-6 in biology and medicine. Adv Immunol 1993;54:1-78.

19) Hazlehurst LA, Landowski TH, Dalton WS. Role of the tumor microenvironment in mediating de novo resistance to drugs and physiological mediators of cell death. Oncogene 2003;22(47):7396-402.

20) O'Loughlin C, Heenan M, Coyle S, Clynes M. Altered cell cycle response of drug-resistant lung carcinoma cells to doxorubicin. Eur J Cancer 2000;36(9):1149-60.